dalub web bi leen di jàppale, ci jàng ak jàng bind làkku wolof

sàqum baat wolof-wolof

xaacu : yuuxu bu baax. lan la ndaw si di xaacu ?

xaadir : xaadir yi ci tarixa xaadiriya lañu bokk.

xaaj : séddale. xaaj na tool bi ci digg bi, jox jabar ji genn wàll gi. / def dara ba ci digg bi. siwo ndox bi xaaj na. safaan wi mooy boole.

xaalis b- 1 : koppar y-. xaalis neex na, baax na wànte tas na diggante yu bare.

xaalis b- 2 : jaaru xaalis la takk.

xaal b- : xaal meññent la. dinañuy bey xaal ci réew mi.

xaarma-yàlla b- : dinañuy wax tamit xarma-yàlla. (seetal xarma-yàlla)

xaar : nég. ci suba ba léegi mu ngi la fiy xaar.

xabaar : wax wala bind li xew. rajo bee xabaar mbir moomu. dinañuy wax tamit xibaar.

xadar j- : tàng g-, mer m-. xadar lay defe lépp lu muy def.

xaj 1 : mën a dugg, mën a nekk. ngooñ mi dina xaj ci saaku bi.

xaj 2 : mën naa am. xaj na nga fekk ko fa waaye du fay faral di nekk waxtu wii. dinañuy wax tamit xay, xéj wala xéy.

xalaat : xel di dem ci kenn, ci dara wala fenn. jëkkër ji tukki lay xalaat. dinañuy wax tamit xelaat.

xalab 1 : sànni. xalab na aw xeer.

xalab 2 : aworte (ab mala). béy wi dafa xalab.

xalam : waa ji mën naa xalam.

xalangu : ci suba ba léegi mu ngi tëdd di xalangu. dinañuy wax tamit xalanku

xalanku : dinañuy wax tamit xalangu. (seetal xalangu)

xaleel b- : dinañuy wax tamit xale b-. (seetal xale)

xale b- : xale soo ko bëggee, danga koy yar. dinañuy wax tamit xaleel b-. safaan wi mooy mag m-.

xalima g- : bindukaay b-. xalima gi amul daa.

xal w- : xalu safara wi la dëgg.

xam 1 : xam na li ma ko wax. ku xam tey, démb lañu la naxoon. (léebu).

xam 2 : yaram wi dafa xam.

xamb : soo xambul taal bi, dafay fay léegi. safaan wi mooy xembi.

xam : xamadi : reew, yaradiku, ñàkk-yar. xale bu xamadi amul benn wërsëg. safaan wi mooy yaru.

xanaa : xanaa yow dégguloo wolof ? / liggeeyiwuloo ngir ëllëg, xanaa nekk fi di sàcc rekk defe ne yaa ci nekk. / -ku la fi andi ? - xanaa sama bopp ! / du julli mukk, xanaa mu am lu ko jaaxal.

xandoor : xaran. biig, dafa nelaw bay xandoor.

xant : màgget. amul sareetu mbaam ne du dugg ci oto bu xant. dinañuy wax tamit xënt. safaan wi mooy bees.

xar 1 : xar na màtt mi yépp. tànk yi yépp a xar ndax seddaay bi.

xar 2 : daanu-leer. dafay faral di xar. safaan wi mooy xeri.

xar-geen b- : kepp-kooy b-. xar-geen baa ngi dox ci sa mbubb mi.

xar-géppen : lu xar-géppen mooy lu am ay càq.

xar-kanam g- : melo kanam w-. xar-kanam gi dafa ñàng ba dee.

xar-sànni b- : xar-sànni xeetu mbubb mu dul am ay yoxo mbubb la.

xar-xarle : nekk ci saaru dundu wu mujj wi. fi mu nekk, waa ji dafay xar-xarle.

xarab : ŋàññ bu baax, sikk. feexeel ba bu la sa benn waajur xarab. safaan wi mooy gërëm wala tagg.

xaraf : jong. kañ la xale bi xaraf ?

xarala : xarañ, muus. waa ji minise bu xarala la. dinañuy wax tamit xarale.

xarale : dinañuy wax tamit xarala. (seetal xarala)

xaran : xandoor. dafa tàmmu di xaran buy nelaw. dinañuy wax tamit xërën.

xarante b- : diggante b-. ci xarante waaraam yi la roddu.

xarañ : xarala, muus. li waa ji di def, ku xarañ rekk a ko mën. dinañuy wax tamit xareñ wala xereñ. safaan wi mooy xarañadi, muusadi, dof.

xarat : dagg. seddaay bee tax tuñam yi xarat.

xarbaax g- : aada b-, baax g-. loolu seen xarbaax la.

xare : xeex. réew yiy xare, su ñu njëkkeewoon waxtaan wu dëggu du ñu xare.

xareñ : dinañuy wax tamit xarañ wala xereñ. (seetal xarañ)

xarfafuufa : téere, gàllaaj. waa ja nee na soo gëmul xarfafuufa, xarfuufa ne la fuuf.

xarfu b- : sowu b-. ci xarfu dëkk bi la seen koñ nekkee. safaan wi mooy penku b-.

xarit b- : waa j-. foo ko gis, gis fa xarit bi. safaan wi mooy noon b- wala bañ b-.

xarit w- : daggit w-, ŋàdd w-. nee na du laal xaritu guro wi.

xarma-yàlla b- : ŋaayoo b-. amul ak kenn xarma-yàlla. dinañuy wax tamit xaarma-yàlla. safaan wi mooy jàmm j- wala juboo b-.

xarnu b- : téemeeri at y-. ci ndoorteelu xarnu bi la fi nekkoon njiitu réew.

xar g- : bantu xadd wala mbaar. xadd bi am na ñaari xar yu damm.

xar m- : xar mi rafet na lool.

xar w- : wàll g-, dog b-. jox ko xaru guro bi yépp. dinañuy wax tamit xarit w-.

xarñénn g- : xarñénn feebar la bu ñu mën a jële ci ndoxu dée.

xaru : rey sa bopp ginnaaw boo amee lu la naqadi. li ñu ko wax, ku ñu ko wax, nga xaru. / fittarndiku. lu gone gi mer bay xaru nii ?

xas 1 : yaayam dafa koy xas subaak ngoon wànte amul jom.

xas 2 : biral sag bëgg a tàmbali ab xeex ak ay kàddu. kenn ku nekk ci xarekat yi xas nga ba pare.

xas 3 : yebu ci am mbir ba pare. xas naa ko tàmbali, mënatuma cee dellu ginnaaw.

xas 4 : xolli ag garab. nit ñi xas nañu garabu looro gi ba mu dee.

xas 5 : ràmm, barkooje. buleen fowe xaj bi, dafa xas.

xas 6 : (ne xas ). gàññ (ne), gadd (ne). baatu xas dafay tekki lu ne gàññi. gerte gaa ngi ne xas te gisuñu kenn ku ko jënd. dinañuy wax tamit xasar (ne).

xasab : natt ak xasabu. xasab na buum gi wànte matul ñetti meetar.

xasabu b- : diggante cónc bi ak waaraam yi. ci xasabu la damm.

xasan : wokk. mu ngi xasan yaram wi rekk. dinañuy wax tamit xesen.

xasar : (ne xasar). gadd (ne), gàññi (ne). dinañuy wax tamit xas. (seetal xas)

xasaw : di joxe xet gu naqadi. nen bu nëb ay xasaw. dinañuy wax tamit xesaw.

xasaw b- : xasaw xeet la ci jën yi.

xataraayu : fittarndiku, féqu. nit ñaaŋ ko tiye muy xataraayu.

xatax b- : xatax puseer buy joxe xasan la tey génne ci dugub ju ñuy bojj wala ci aw wuy. dinañuy wax tamit xetax b-.

xat : néeg bi dafa xat. safaan wi mooy yaatu. / ñàkk a nekk ci aafiya wala ñàkk jot. demal ba suba, tey dama xat.

xat g- : xat xeet la ci garab yi.

xawaare : def ag ngonnal gu ab géwel di xalam wala muy gitaar. tey dañuy xawaare.

xaw : oto bi xaw na koo fiir.

xaxar : xaxar mooy dalal ab séet ak ay woy wala waxi tooñ. jigeen ñi dañuy xaxar séet bi.

xay 1 : yemb, nite. kii mbaa xay na ? safaan wi mooy xayadi wala yembadi.

xay 2 : dinañuy wax tamit xaj 2, xéj wala xéy. (seetal xay)

xayliit w- : woccu mu ànd ak wextan. ku def xayliit wii ?

xayma b- 2 : mbaar m-, tànt b-. ñi seen kër yi yàqu ci taw bi lañu fi defal xayma yi.

xayma : dafay jàng xayma ci wolof.

xay g- : garabu xay g-. am na ag xay gu nekk ca digg kër ga.

xayu : fóot póot mu njëkk mu dul am saabu. sooy fóot, dangay xayu yére yi ba pare soog cee boole saabu.